Razvoj likovnih sposobnosti kod dece

Refleks hvatanja se javlja rano i dete uskoro posle rođenja može da drži olovku u ruci, ali tek na uzrastu od oko godinu dana je u stanju da dovede u vezu papir i olovku. Sa dve godine je u stanju da razlikuje kružne od pravih pokreta i linija. Pola godine kasnije može da povlači uspravne linije, a oko 3. godine i vodoravne. U tom periodu počinje duže da se bavi crtanjem i tu već ume da nacrta neke predmete. Oko 4-5. godine počinje da crta čoveka. Negde u vreme polaska u školu ono je praktično ovladalo svim elementima crtanja i sposobno je da se izrazi crtežom.

Posle linija koje su izraz neobuzdane energije i kretanja, prvi oblik koji dete ostvaruje jeste krug kao simbol celine. Otkriće kruga kao pojedinačnog oblika vodi uviđanju većeg broja oblika koji se takođe kružno simbolizuju. Uglasti oblici se kasnije javljaju i znak su da je dete već ovladalo svojim pokretima i da ih kontroliše. Pravouglastim oblicima dete simbolizuje statičnost i ono ih sve radije upotrebljava da bi naznačilo stvari. Dete poseduje sposobnost pravilnog opažanja oblika, ali pri pokušaju grafičkog prikazivanja tih oblika ono nailazi na teškoće.

Proučavanjem dečijih crteža ustanovljeni su izvesni razvojni stadijumi kroz koje svako dete prolazi, uz individualna i međukulturna odstupanja u pogledu uzrasta na kojem se javljaju te pojedine faze. Odstupanja od standarda razvoja mogu biti subjektivne prirode, ili odstupanja uslovljena spoljašnjim uticajima kao što su nacionalna tradicija i socijalni faktori (porodica i škola).

Najpoznatije podele razvojnih stadijuma dečijeg likovnog izražavanja dali su Levenfeld i Like.

Levenfeld daje podelu na sledeće stadijume:
1. Stadijum šaranja (od druge do četvrte godine)
2. Predšematski stadijum (od četvrte do sedme godine)
3. Šematski stadijum (od sedme do devete godine)
4. Stadijum početnog realizma (od devete do dvanaeste godine)
5. Pseudonaturalistički stadijum (od dvanaeste do četrnaeste godine)
6. Razvojni stadijum (posle četrnaeste godine).

Likeove faze su:
1. Stadijum slučajnog realizma (do treće godine)
2. Stadijum neuspelog realizma (do pete godine)
3. Stadijum intelektualnog realizma (do osme godine)
4. Stadijum vizuelnog realizma (do desete godine)

Većina autora govori o četiri stadijuma razvoja dečijeg likovnog izraza:

1. stadijum šaranja (do četvrte godine). U ovom periodu deca osećaju silnu potrebu za kretanjem, pa se može reći da je škrabanje vrsta kretanja, vrsta motorne igre. Dete je zadovoljno dok vrši pokrete i što ti pokreti ostavljaju nekakav trag na papiru. Formalno gledano dete prvo šara „apstraktne slike”. Ono od svoje druge do četvrte godine u svojim crtežma ne oblikuje predmete po sličnosti. To je škrabanje bez ikakve sličnosti sa modelom koji se crta. Ono bukvalno nagonski ekspresivno i spontano šara, a ako se i pojavi neka sličnost, ona je slučajna. Ako ga pitamo šta je nacrtalo, ono najčešce kaže „ništa”. Kada počinju da se pojavljuju šare koje nagoveštavaju neke oblike, to nam ukazuje na početke namernog i svesnog šaranja. Naslućuje se razlikovanje otvorenih i zatvorenih formi (npr. krsta i kruga). Prvi oblik koji se pojavljuje je krug (oko treće-četvrte godine). Krug je najjednostavniji oblik za predstavljanje i za njega on može biti kuća, auto, neka mašina, šolja, ali i on sam, i sve što zaželi.

2. Stadijum šeme – “neuspeli realizam” (od 4. do 6. godine) Drugi stepen razvoja dečijeg crtanja je izlomljena i „mutna slika”. Dete ne crta predmet, već svoju predstavu o njemu. Javljaju se pokušaji reprezentacije (predstavljanja). Predmete prikazuje vrlo jenostavnim znacima koji imaju oblik šeme, znaka, odnosno simbola po čemu se ovaj stadijum tako i nazvan. Na primer, sva četiri točka kola su u istoj ravni, čovek je kao punoglavac, ima samo glavu i noge. Taj prvobitni oblik čoveka je jednostavan i sveden je na jedan krug (glava) iz kojeg polaze prave linije koje predstavljaju trup, ruke ili noge. Na glavi dete prvo označava usta i oči, a kasnije nos i ostale pojedinosti. Kasnije se javljaju i razni drugi elementi. Dugmad na trupu predstavljaju prve znake oblačenja.

3. stadijum razvijene šeme – “intelektualni realizam” (od 6. do 9. godine) U ovom periodu se zapaža pre svega sve veće uobličavanje forme. Dete se trudi da ljude i predmete iz svoje okoline uobliči, a ne samo da ih predstavi. Dete je oformilo koncept forme ili oblika i javlja se šema za pojedine objekte koji se više ne predstavljaju u različitim varijacijama. Crtež predstavlja opis detetove stvarnosti. Ipak, u pitanju je „racionalna slika”, dete još uvek ne crta ono što se vidi, već ono što zna. Kroz pantalone se vide noge, u jajetu pile i sl. Jednostavne sheme figura i predmeta koje je dete prikazivalo u ranijem stadijumu znatno su obogaćene detaljima, odnosima i karakteristikama. Dete teži da prikaže stvarne oblike, ali likovni izraz se temelji još uvek na intenzivnom emocionalnom doživljavanju i zatečenom iskustvu i znanju. Ako se posmatra ljudska figura na ovom stadijumu, može se primetiti da se pojavljuju detalji kao što su vrat, odevenost, nakit i dr.). Posle ljudske figure najzastupljeniji objekt dečijeg prikazivanja na crtežu je kuća. Uz kuću se često pojavljuje i drvo. Cvet je drugi oblik iz biljnog sveta koji se crta i on se u dečijem crtežima pojavljuje više kao dekorativni detalj. Oko pete godine deca počinju da prikazuju životinje i to prvo u vertikalnom položaju, kao ljudsku figuru, da bi je kasnije prikazala sa trupom u profilu, ali glavom još uvek u anfasu

4. Stadijum “vizuelnog realizma” (od oko 10. godine). Dečiji crteži u ovom periodu pokazuju sve veću težnju ka oblikovanju na osnovu vlastitih vizuelnih iskustava, a ne na osnovu ranijih spcifičnih oblika mišljenja. Oko desete godine dete nastoji da ostvari što potpuniju sliku predmeta koga slika, dok se ekspresivnost u velikoj meri povlači. Posle četrnaeste godine dolazi stadijum svesnog likovnog oblikovanja čime se dečiji crtež postepeno približava staralaštvu odraslih. Kod dece u pubertetskim godinama se ponovo pojavljuje ekspresivnost u većem stepenu i težnja da slikama izkaže svoje raspoloženje i svoju unutrašnjost. Ipak, sada je uticaj školskog vaspitanja tako snažan da je ekspresija uzdržana i cenzurisana. Opadanjem ekspresivnosti kod dece opada i njihova stvaralačka snaga. Osnovni uzrok je faktor nastave i tok usmeravanja dece ka praktičnom životu i ka korišćenju gotovih i oprobanih postupaka i sredstava. Izuzetak čine deca koja su izuzetno stvaralački nadarena, koja, uprkos školi i obrazovanju, ostaju ekspresivna, projektivna i stvaralački produktivna. Prema mišljenju Levenfelda, za veliki deo populacije razvoj crteža prestaje oko 12. godine ili se barem može reći da razvoj crteža prestaje da prati razvoj ličnosti i pojedinih njenih osobina.

Često su crteži neprofesionalaca slični crtežima dvanaestogodišnjaka. Pojedini talentovani pojedinci, naravno, nastavljaju da se razvijaju u likovnoj umetnosti, ali to je razvoj potpuno druge prirode, nezavisan od daljeg razvoja ličnosti. To je svesna težnja za umetničkim izražavanjem, koje se može ispoljiti kroz naročito učenje i uvežbavanje elemenata likovne umetnosti.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

loading...